مرکز : مشهد

جمعیت (۱۳۹۵) : ۶٬۴۳۴٬۵۰۱ نفر

مساحت : ۱۱۸٬۸۵۴ کیلومترمربع

پراکندگی : ۴۷ نفر

تعداد شهرستان‌ها : ۲۸

منطقه زمانی : IRST (گرینویچ+۳:۳۰)

-تابستان (دی‌اس‌تی) : IRDT (گرینویچ+۴:۳۰)

استاندار : علیرضا رزم‌حسینی

حرم امام رضا (ع) – مشهد

استان خراسان رضوی یکی از استان‌های خراسان در شمال شرقی ایران به مرکزیّت مشهد است. مساحت این استان ۱۱۸٬۸۵۴ کیلومتر مربع بوده که از این نظر پنجمین استان بزرگ کشور است.

واژهٔ رضوی در نام این استان، به مقبرهٔ علی بن موسی الرضا در مرکز این استان اشاره دارد.

خراسان رضوی از ۲۸ شهرستان، ۷۰ بخش، ۷۳ شهر و ۱۶۴ دهستان تشکیل شده‌است.

 

جمعیت

جمعیت خراسان رضوی بر اساس آمار سرشماری عمومی نفوس و مسکن (1395)، برابر ۶٬۴۳۴٬۵۰۱ نفر است که دومین استان ایران از نظر جمعیت محسوب می‌شود.

همچنین بر اساس نتایج سرشماری 1395 از کل جمعیت استان تعداد 219,442 نفر با تابعیت افغانستان ساکن استان هستند.

بر اساس آمار سرشماری ۱۳۸۵ و ۱۳۹۰ رشد جمعیت خراسان رضوی ۱٫۶۸٪ است که اندکی بالاتر از نرخ رشد جمعیت ایران در این مدت (۱٫۶۴٪) می‌باشد.

شهر مشهد که مرکز خراسان رضوی است، بزرگترین شهر این استان نیز به‌شمار می‌رود که جمعیت آن، ۳٬۰۰۱٬۱۸۴ نفر (معادل ۴۶٫۱٪ جمعیت استان) می‌باشد

نقشه استان خراسان رضوی به تفکیک شهرستان

جمعیت شهرهای استان خراسان رضوی بر اساس سرشماری‌های عمومی نفوس و مسکن ۱۳۸۵ و ۱۳۹۰ و ۱۳۹۵ :

نمایی از شهر مشهد – مرکز استان

حرم امام رضا(ع) – مشهد

آرامگاه نادرشاه افشار – مشهد

آرامگاه فردوسی – شهرستان مشهد

آرامگاه خیام – نیشابور

کاخ کلات (کاخ خورشید) – شهرستان کلات

نمایی از مناطق بکر و ییلاقی شهرستان کلات

پارک جنگلی وکیل آباد – مشهد

مجموعه گردشگری چالیدره – مشهد

سرزمین موج های آبی – مشهد

پارک کوهسنگی – مشهد

تاریخچه تقسیمات استان

از قرن ۹ هجری قمری نام خراسان بر تمام ایالات اسلامی در شرق کویر لوت تا هندوکش به استثنای سیستان و بلوچستان و قهستان در جنوب اطلاق می‌گردیده‌است . پس از جنگ هرات در سال ۱۲۴۹ ه‍.ش خراسان به دو قسمت تجزیه شد و قسمتی که در غرب رودخانه هریرود واقع بود جزو ایران و شرق آن ضمیمه افغانستان گردید. در سال ۱۲۸۵ه‍.ش ایران به چهار ایالت بزرگ تقسیم شد که عبارت بودند از آذربایجان ، کرمان و بلوچستان ، فارس و بنادر و خراسان و سیستان. از آن زمان تا سال ۱۳۱۶ ه‍.ش که اولین قانون تقسیمات کشوری در مجلس شورای ملی تصویب گردیده بود . بر هر ایالت یک والی و در هر ولایت یک حاکم حکومت می‌کرده‌است. والی خراسان نیز در سال‌های ابتدایی تقسیمات ایالتی ایران، میرزا محمداسماعیل مجدالادبای خراسانی بوده است .

در سال ۱۳۱۶ بر اساس قانون تقسیمات کشوری مصوب مجلس شورای ملی، کشور به ۱۰ استان و ۴۹ شهرستان تقسیم گردید که هر شهرستان شامل چند بخش و هر بخش شامل چند دهستان می‌گردید. خراسان نیز تحت عنوان استان نهم به ۷شهرستان بجنورد ، بیرجند ، سبزوار ، قوچان ، گناباد ، مشهد و تربت حیدریه تقسیم شد.

در سال ۱۳۲۳ شهرستان‌های نیشابور، درگز ، فردوس و کاشمر نیز تشکیل شد ؛ و شهرستان‌های استان به ۱۱ شهرستان ارتقاء یافت. در سال ۱۳۳۵ شهرستان درگز ضمیمه قوچان گردید و شهرستان تربت جام به شهرستان ارتقاء یافت. در سال ۱۳۳۹ مجدداً درگز به شهرستان تبدیل شد ، شیروان و اسفراین نیز ایجاد شدند در همان سال بخش طبس از شهرستان فردوس جدا تبدیل به شهرستان طبس شد . در سال ۱۳۵۴ بخش باخرز تربت جام به مرکزیت شهر تایباد از بخش به شهرستان تبدیل شد . در سال ۱۳۵۹ نام آن به تایباد تغییر یافت . همچنین در سال ۱۳۵۹ بخش قائنات شهرستان بیرجند به شهرستان قائنات تبدیل شد و تا سال ۱۳۶۲ خراسان شامل ۱۷ شهرستان و ۵۳ بخش و ۲۱۱دهستان بوده‌است.

با پایان یافتن اجرای مرحله اول این قانون ، تشکیل شهرستان‌های نهبندان ، سرخس و خواف در تاریخ ۱۴/۵/۱۳۶۸ و چناران در ۱۴/۱/۶۹ هم‌زمان با بخش‌های شوسف ، مرز داران ، سنگان ، و گلبهار به تصویب رسید. ایجاد بخش‌های باخرز در شهرستان تایباد ، سربیشه در بیرجند ، سرحد در شیروان ، جوین و رودآب و خوشاب در سبزوار ، میان جلگه در نیشابور ، زیر کوه در قائنات ، فاروج در قوچان و جلگه زاوه در تربت حیدریه نیز به تدریج به تصویب رسید و در پی آن تابعیت دهستانهای استان در شهرستان‌های استان به ۲۱و تعداد بخش‌ها به ۶۷رسید .

ایجاد شهرستان فریمان نیز در سال ۱۳۷۲ همراه با بخش قلندر آباد مورد تصویب واقع شد و بخش‌های زوزن همراه دهستان کیبرو بستان در شهرستان خواف و نیمبلوک در قائنات ، بخش نصرآباد همراه دهستان کاریزان در تربت جام، بخش گرمخان با دهستان گرمخان در شهرستان بجنورد، بخش جلگه‌رخ با دهستان رقیچه در تربت حیدریه ، بخش کاخک در گناباد و بخش رضویه و دهستان کنه بیست در شهرستان مشهد ، به‌ تدریج تصویب و ابلاغ شد.

در تاریخ ۷۴/۳/۲۱ ایجاد شهرستان بردسکن همراه با بخش انابد و دهستان درونه آن مورد تصویب قرار گرفت . ایجاد شهرستان جاجرم نیز در تاریخ ۴/۲/۷۶ به تصویب رسید . در سال ۱۳۸۰ شهرستان طبس از خراسان منتزع و به استان یزد الحاق گردید . در سال ۱۳۸۱ شهرستان رشتخوار و در سال۱۳۸۲ ایجاد شهرستان‌های خلیل‌آباد و کلات به تصویب رسید . در سال ۱۳۸۳ قانون تقسیم استان خراسان به سه استان تصویب شد ؛ طبق این قانون استان خراسان به سه استان به شرح ذیل تقسیم گردید:

  1. استان خراسان شمالی به مرکزیت بجنورد شامل شهرستان‌های شیروان ، بجنورد ، جاجرم ، مانه و سملقان ، اسفراین و بخش‌های تابعه و شهرستان فاروج منتزع از شهرستان قوچان .
  2. استان خراسان جنوبی به مرکزیت بیرجند شامل شهرستان‌های بیرجند ، قائنات ، نهبندان ، سربیشه و بخش سرایان منتزع از شهرستان فردوس و بخش‌های تابعه .
  3. استان خراسان رضوی به مرکزیت مشهد شامل شهرستان‌های مشهد ، درگز ، قوچان (به‌استثنای شهرستان فاروج) ، بجستان ، چناران ، سرخس ، فریمان ، تربت‌جام ، تایباد ، تربت حیدریه ، فردوس (به استثناء بخش سرایان) ، خواف و رشتخوار ، کاشمر ، بردسکن ، نیشابور ، سبزوار ، گناباد ، کلات و خلیل‌آباد و بخش‌های تابعه .

درسال۱۳۸۴ شهرستان مه ولات تشکیل شد . در اسفند سال ۱۳۸۵ شهرستان فردوس از خراسان رضوی منتزع و به خراسان جنوبی الحاق شد . شهرستان‌های بینالود (طرقبه ، شاندیز) و تخت جلگه (فیروزه) ، در سال ۱۳۸۶ به تصویب رسید . در سال ۱۳۸۷ شهرستان‌های بجستان ، جوین ، جغتای ، زاوه به تصویب هیئت دولت رسید . در سال ۱۳۸۹ نیز ایجاد شهرستان‌های خوشاب و باخرز به تصویب رسید . داورزن در سال ۱۳۹۱ از تصویب هیئت دولت گذشت که در روز ۲۲ بهمن سال ۱۳۹۱ فرمانداری آن افتتاح و آغاز به کار کرده‌است .

بر این اساس هم‌اکنون استان خراسان رضوی با وسعتی حدود ۱۱۷۷۶۹ کیلومترمربع معادل هفت درصد مساحت کل کشور و متشکل از ۲۸ شهرستان ،۷۰ بخش ، ۷۲ شهر و ۱۶۴ دهستان می‌باشد.

شهرستان مشهد

مشهد کلان‌شهری در شمال شرقی ایران و مرکز استان خراسان رضوی است . این شهر در زمان افشاریان ، پایتخت ایران بود . مشهد با ۳۵۱ کیلومتر مربع مساحت، دومین شهر پهناور ایران پس از تهران است . براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵ مشهد با ۳٬۰۰۱٬۱۸۴ تن جمعیت ، دومین شهر پرجمعیت ایران پس از تهران و صد و یکمین شهر پر جمعیت دنیا به‌شمار می‌رود . این شهر به واسطهٔ وجود حرم علی بن موسی الرضا ، هشتمین امام مذهب شیعه ، سالانه پذیرای بیش از ۲۷ میلیون زائر از داخل و دو میلیون زائر از خارج از کشور است .

تاریخ و پیشینه

خراسان، در طول تاریخ شاهد ظهور و سقوط سلسله‌ها و دولت‌های بسیاری در قلمرو خود بوده‌است. اقوام مختلف اعراب، ترک‌ها، کردها، مغول‌ها، ترکمن‌ها و افغان‌ها زمان به زمان به این منطقه تغییرات را به ارمغان آورده‌اند.

جغرافی‌دانان باستان، ایران را به هشت بخش تقسیم کرده‌اند که خراسان بزرگ شکوفاترین و بزرگ‌ترین قلمرو بوده‌است.

امپراتوری اشکانیان برای چندین سال در نزدیکی مرو در خراسان مستقر بوده‌است. در دوران ساسانیان نیز استان توسط یک سپهبد که پادگوسبان نامیده می‌شده و چهار مرگراوس (margraves) که هر یک، فرمانده یکی از چهار بخش استان بوده‌اند، حکومت می‌شده‌است.

در دوران فتوحات مسلمانان در ایران، خراسان به چهار بخش تقسیم گردید و هر بخش به اسم شهر بزرگ خود یعنی نیشابور، مرو، هرات و بلخ نامیده شدند.

قدیمی‌ترین آثار حیات انسانی در ایران، شامل تعدادی ادوات و دست‌افزارهای سنگی با قدمت تخمینی ۸۰۰ هزار سال قبل، متعلق به دوران پارینه سنگی قدیم، از بستر رودخانه کشف رود مشهد به‌دست آمده‌است. در حالی‌که قدیمی‌ترین مکان‌های استقرار انسان، حداکثر با قدمت ۱۰۰ هزار سال در نواحی دیگر ایران نظیر آذربایجان، لرستان و غیره شناسایی شده‌اند.

از آن پس آثار و شواهد زندگی بیشماری از دوران نوسنگی تا آغاز دوران تاریخی در جلگه مشهد، قوچان، جلگه درگز، بجنورد، تربت حیدریه، بیرجند ،فردوس و غیره شناسایی شده‌اند. این شواهد و آثار به اقوام و ساکنان اولیه و بومی خراسان مربوط می‌شود که بنا به عقیده برخی محققان به عنوان اقوام آسیایی شهرت یافته‌اند و سراسر آسیای غربی از مدیترانه تا ترکستان و دره سند را فرامی گیرد؛ ولی در حقیقت مهم‌ترین مقطع تاریخ خراسان در سرآغاز دوران تاریخی ایران با ورود اقوام آریایی به فلات ایران پیوند می‌خورد. در این واقعه که در آغاز هزاره اول ق. م اتفاق افتاد، آریایی‌ها تازه‌وارد از طریق خراسان به سمت مرکز ایران پیش رفتند و بخش اعظم آن‌ها آنچنان که از توصیفات اوستا برمی آید، در خراسان و سیستان مستقر شدند و شاید به همین دلیل است که عمده حوادث آغاز تاریخ ایرانیان که در دو منبع اوستا و شاهنامه فردوسی ذکر شده‌است در مشرق ایران و در واقع در خراسان بزرگ رخ می‌دهد.

استان خراسان رضوی، قسمت نسبتاً کوچکی از خراسان تاریخی است. سرزمینی که در گذشته نواحی بسیار گسترده‌ای را در بر می‌گرفته و قلمرویی یکپارچه داشته‌است. اما امروزه بخشی از آن شامل سه استان خراسان رضوی، شمالی و جنوبی و قسمت‌هایی از استانهای دیگر، در کشور ایران واقع است و بخش‌های بزرگ‌تری از آن در کشور افغانستان و جمهوری‌های شمال و شمال شرق ایران قرار دارد. خراسان بزرگ تاریخی، یکی از کانون‌های شکل‌گیری تمدن بشری بوده و چه در دوران‌های کهن و پیش از اسلام و چه در دوران تمدن اسلامی، مردمانی هوشمند و سخت کوش در آن می‌زیسته‌اند که در پیدایش و گسترش دانش و فرهنگ و پدیدآوردن عناصر تمدنی نقش بسزایی ایفا کرده‌اند.

جغرافیا

مساحت استان خراسان رضوی ۱۱۶۴۸۵٫۴۹ کیلومتر مربع است که ۷٪ کل مساحت ایران را در بر می‌گیرد. ۴۹٫۲٪ سطح استان را مناطق کوهستانی و ۵۰٫۸٪ آن را دشت‌ها تشکیل می‌دهند. این استان شامل ۴ حوزهٔ آبریز اترک، قره‌قوم، کویر مرکزی و شرق ایران است.

استان خراسان رضوی بین ۵۶ درجه و ۱۹ دقیقه تا ۶۱ درجه و ۱۶ دقیقه طول خاوری و ۳۳ درجه و ۵۲ دقیقه تا ۳۷ درجه و ۴۲ دقیقه عرض جغرافیایی شمالی قرار گرفته که از شمال به کشور ترکمنستان، از خاور به افغانستان، از باختر و شمال باختری به استان‌های خراسان شمالی ، سمنان و یزد واز جنوب و جنوب باختری به استانهای خراسان جنوبی و یزد محدود است.

ارتفاعات

استان خراسان رضوی به سبب وسعت زیاد ازنظر شرایط طبیعی بسیار متنوع و هر یک از نواحی مختلف آن دارای ویژگی‌های خاصی است. این استان از شمال و شمال شرق به طول تقریبی ۶/۵۳۱ کیلومتر دارای مرز مشترک با کشور ترکمنستان و از شرق به طول حدود ۳۰۲کیلومتر مرز مشترک با کشور افغانستان دارد ارتفاعات استان رامی توان به ارتفاعات شمالی و جنوبی تفکیک کرد. ارتفاعات شمال خراسان عموماً شرقی – غربی هستند حال آنکه ارتفاعات جنوب استان، امتداد شمالی – جنوبی دارند. بلندترین نقطه استان قله بینالود در ۳۶۱۵ متری و پست‌ترین نقطه استان در دشت سرخس با ارتفاع ۲۹۹متر از سطح دریا واقع شده‌است.

آب و هوا

این استان از نظر بارندگی و رطوبت دارای بارندگی نسبی و متوسط می‌باشد. در سال ۱۳۸۹ شهرستان قوچان با ۲۹۶ میلی‌متر بالاترین میزان بارندگی سالیانه و شهرستان گناباد با ۷۱ میلی‌متر کمترین میزان بارندگی سالیانه را در بین مراکز شهرستان‌های دارای ایستگاه هواشناسی دارا بوده‌است

جنگل‌ها

استان خراسان رضوی از لحاظ تقسیمات رویشی گیاهی جزء ناحیهٔ ایران تورانی به‌شمار می‌رود. مساحت کل جنگل‌های استان در سال ۱۳۹۵، ۹۹۶۲٫۵۷ کیلومتر مربع (حدود ۷٫۵٪ مساحت استان) است که شامل جنگل‌های نیمه‌خشک تا نیمه مرطوب و جنگل‌های خشک و بیابانی است.

اقتصاد

کشاورزی در دهه‌های گذشته ، به دلیل عواملی چون برداشت بی‌رویه آب و خشکسالی ، با مشکل جدی مواجه شده‌است. البته در سال‌های اخیر، بخش صنعت استان گسترش قابل توجهی یافته‌است. هتل‌داری و گردشگری در این استان پیشرفت قابل توجهی داشته و امکان گسترش بیش از اینها را دارد. همچنین این استان با داشتن مرزهای طولانی با کشورهای افغانستان و ترکمنستان پتانسیل نفش‌آفرینی بیشتر در مسیر ترانزیت کالا و خدمات را دارد. این استان دارای معادن گوناگون بسیاری از سنگ‌های تزئینی و قیمتی گرفته تا کانی‌های مختلف همچون سنگ آهن ، سنگ گچ ، آهک ، زغال سنگ و… را در خود جای داده‌است. معادن سنگان خواف به عسلویه شرق شهرت یافته که در صورت تأمین مطمئن و پایدار آب می‌تواند این استان را متحول کند.

 

کشاورزی

استان خراسان رضوی به واسطه آب و هوای مناسب در تولید انواع محصولات باغی و زراعی رتبه دارد. این استان در تولید گیلاس ، زرچوبه ، خربزه ، طالبی ، زعفران و آلو رتبه اول ، در تولید زرشک رتبه دوم ، در تولید انار و پسته رتبه سوم و در تولید انگور و بادام رتبه چهارم را دارد. همچنین این استان محصولات دیگری مانند گندم ، عدس ، نخود ، گردو ، گوجه فرنگی ، سیب زمینی ، بادمجان ، پیاز ، زردآلو ، هلو ، سیب ، گلابی ، به … تولید می‌کند. این استان از بزرگترین تولیدکنندگان محصولات کشاورزی کشور شمرده می‌شود. 

دانشگاه های برتر استان خراسان رضوی

دانشگاه فردوسی مشهد – دانشگاه تربت حیدریه – دانشگاه نیشابور – دانشگاه حکیم سبزواری – دانشگاه علوم اسلامی رضوی – دانشگاه علوم پزشکی مشهد – دانشگاه علوم پزشکی گناباد – دانشگاه علوم پزشکی سبزوار – دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی تربت حیدریه – مرکز آموزش عالی علوم پزشکی وارستگان – دانشگاه مهندسی علوم وفناوری های نوین گلبهار – دانشگاه فناوری های نوین سبزوار- مجتمع آموزش عالی گناباد – مجتمع آموزش عالی تربت جام و…

دانشگاه های آزاد اسلامی استان خراسان رضوی

دانشگاه آزاد اسلامی واحد مشهد – دانشگاه آزاد اسلامی واحد نیشابور – دانشگاه آزاد اسلامی واحد بردسکن – دانشگاه آزاد اسلامی واحد تایباد – دانشگاه آزاد اسلامی واحد تربت جام – دانشگاه آزاد اسلامی واحد تربت حیدریه – دانشگاه آزاد اسلامی واحد خواف – دانشگاه آزاد اسلامی واحد سبزوار – دانشگاه آزاد اسلامی واحد طبس – دانشگاه آزاد اسلامی واحد قوچان – دانشگاه آزاد اسلامی واحد کاشمر – دانشگاه آزاد اسلامی واحد گناباد و…

دانشگاه های پیام نور استان خراسان رضوی

دانشگاه پیام نور واحد مشهد – دانشگاه پیام نور واحد باخرز – دانشگاه پیام نور واحد بردسکن – دانشگاه پیام نور واحد تایباد – دانشگاه پیام نور واحد تربت جام – دانشگاه پیام نور واحد تربت حیدریه – دانشگاه پیام نور واحد جغتای – دانشگاه پیام نور واحد چناران – دانشگاه پیام نور واحد خواف – دانشگاه پیام نور واحد درگز – دانشگاه پیام نور واحد رشتخوار – دانشگاه پیام نور واحد سرخس – دانشگاه پیام نور واحد سرولایت – دانشگاه پیام نور واحد فریمان – دانشگاه پیام نور واحد کاشمر – دانشگاه پیام نور واحد گناباد – دانشگاه پیام نور واحد مرکز سبزوار – دانشگاه پیام نور واحد مرکز قوچان – دانشگاه پیام نور واحد واحد بجستان – دانشگاه پیام نور واحد واحد داورزن – دانشگاه پیام نور واحد واحد سرولایت و…